Tunç Çağı Güney Kafkasya Mutfağının Biyomoleküler Analizi: Qaraçinar Örneği

Tunç Çağı'nda Güney Kafkasya'daki beslenme pratikleri, arkeolojik bulgulardan elde edilen verilere dayalı olarak incelendi. Bu çalışmada, Qaraçinar yerleşimindeki çanak çömleklerin analizi, o dönemde hâkim olan mutfak uygulamalarını ve beslenme örüntülerini aydınlatmak için kullanıldı.

Kura-Aras kültürü, Hazar Denizi'ne dökülen Kura ve Aras nehirlerinin etrafında gelişen, MÖ 4. binyılın ortalarından itibaren Güneybatı Asya'da yaygınlaşan bir kültür geleneğidir. Bu kültürü oluşturan topluluklar, Mezopotamya'nın erken devletlerinden farklı olarak küçük ölçekli ve hane temelli sosyal yapılar içinde yaşadı.

Qaraçinar kazısı, Azerbaycan'da 2019-2024 yılları arasında gerçekleştirildi. Bu kazıda elde edilen çanak çömleklerin teknolojik, morfolojik ve kullanım aşınması analizleri ile biyomoleküler incelemeler yapıldı. Bu bulgular, Kura-Aras topluluklarının mutfak pratiklerinde süt ürünleri, meyve ve üzüm bazlı içeceklerin merkezi bir yere sahip olduğunu göstermektedir.

Çanak çömleklerdeki organik kalıntılar, süt ürünleri ile geviş getiren hayvan yağlarının hazırlanması ve tüketimine dair güçlü kanıtlar sunmaktadır. Ayrıca, ısıl işlem göstergeleri de tespit edilmiştir; bu bulgular, tekrarlayan pişirme faaliyetlerinin yanı sıra sütün ikincil ürünlere dönüştürülmesine dair kanıtlara işaret etmektedir.

Üzüm bazlı içeceklerin Kura-Aras topluluklarındaki rolüne ve önemine dair yeni bulgular, bu ürünlerin yalnızca içme/servis kaplarında değil, çok sayıda pişirme tenceresi ile bazı büyük depolama kaplarında da tespit edildiği gerçeğini ortaya koymaktadır. Bu durum, yemeklerin tatlandırılması ve peynir yapımı gibi biyokimyasal süreçlerde katalizör işlevi görme gibi çok amaçlı mutfak kullanımlarına işaret etmektedir.

Qaraçinar'daki Kura-Aras çanak çömleğinde darı bazlı yiyecek ya da içeceğin tespit edilmesi, bu dönemde darının Orta Asya'da yetiştirildiği ancak daha önce bu kadar erken bir tarihte ve bu denli batıda belgelenmediği göz önüne alındığında, doğu bölgelerle uzak mesafeli bağlantılara işaret etmektedir.

Bu çalışma aynı zamanda çanak çömlek türleri arasında ilk kez işlevsel bir ayrımı ortaya koymaktadır. Bu bulgular, Kura-Aras kültürünün mutfak pratiklerini ve beslenme örüntülerini daha detaylı olarak anlamamıza yardımcı olmaktadır.